The Worst Mistake in the History of the Human Race
dr.Jared Diamond PhD
University of California at Los Angeles Medical School
Discover Magazine, May 1987Pages 64-66

To science we owe dramatic changes in our smug self-image.Astronomy taught us that our earth isn’t the center of the universe but merely one of billions of heavenly bodies. From biology we learned that we weren’t specially created by God but evolved along with millions of other species. Now archaeology is demolishing another sacred belief:that human history over the past million years has been a long tale of  progress. In particular, recent discoveries suggest that the adoption of agriculture, supposedly our most decisive step toward a better life, was in many ways a catastrophe from which we have never recovered.
With agriculture came the gross social and sexual inequality, the disease and despotism, that curse our existence. At first, the evidence against this revisionist interpretation will strike twentieth century Americans as irrefutable. We’re better off in almost every respect than people of the Middle Ages, who in turn had it easier than cavemen, who in turn were better off than apes.
Just count our advantages. We enjoy the most abundant and varied foods, the best tools and material goods, some of the longest and healthiest lives, in history. Most of us are safe from starvation and predators. We get our energy from oil and machines, not from our sweat. What neo-Luddite among us would trade his life for that of a medieval peasant, a caveman, or an ape? For most of our history we supported ourselves by hunting and gathering: we hunted wild animals and foraged for wild plants. It’s a life that philosophers have traditionally regarded as nasty, brutish, and short.
Since no food is grown and little is stored, there is (in this view) no respite from the struggle that starts a new each day to find wild foods and avoid starving.
Our escape from this misery was facilitated only 10,000years ago, when in different parts of the world people began to domesticate plants and animals. The agricultural revolution spread until today it’s nearly universal and few tribes of hunter-gatherers survive.
From the progressivist perspective on which I was brought up, to ask "Why did almost all our hunter-gatherer ancestors adopt agriculture?" is silly. Of course they adopted it because agriculture is an efficient way toget more food for less work. Planted crops yield far more tons per acre

than roots and berries. Just imagine a band of savages, exhausted from searching for nuts or chasing wild animals, suddenly grazing for the first time at a fruit-laden orchard or a pasture full of sheep. How many milliseconds do you think it would take them to appreciate the advantages of agriculture? The progressivist party line sometimes even goes so far as to credit agriculture with the remarkable flowering of art that has taken place over the past few thousand years. Since crops can be stored, and since it takes less time to pick food from a garden than to find it in the wild,agriculture gave us free time that hunter-gatherers never had. Thus it was agriculture that enabled us to build the Parthenon and compose the B-minor Mass. While the case for the progressivist view seems overwhelming, it’s hard to prove. How do you show that the lives of people 10,000 years ago got better when they abandoned hunting and gathering for farming? Until recently, archaeologists had to resort to indirect tests, whose results (surprisingly) failed to support the progressivist view. Here’s one example of an indirect test: Are twentieth century hunter-gatherers really worse off than farmers? Scattered throughout the world, several dozen groups of so-called primitive people, like the Kalahari bushmen,continue to support themselves that way. It turns out that these people have plenty of leisure time, sleep a good deal, and work less hard than their farming neighbors. For instance, the average time devoted each week to obtaining food is only 12 to 19 hours for one group of Bushmen,14 hours or less for the Hadza nomads of Tanzania. One Bushman, when     asked why he hadn’t emulated neighboring tribes by adopting agriculture, replied, "Why should we, when there are so many mongongo nuts in the world?" While farmers concentrate on high-carbohydrate crops like rice and potatoes, the mix of wild plants and animals in the diets of surviving hunter-gatherers provides more protein and a bettter balance of other nutrients. In one study, the Bushmen’s average daily food intake (during a month when food was plentiful) was 2,140 calories and 93 grams of protein, considerably greater than the recommended daily allowance for people of their size. It’s almost inconceivable that Bushmen, who eat 75 or so wild plants, could die of starvation the way hundreds of thousands of Irish farmers and their families did during the potato famine of the 1840s.So the lives of at least the surviving hunter-gatherers aren’t nasty and brutish, even though farmers have pushed them into some of the world’s worst real estate. But modern hunter-gatherer societies that have rubbed shoulders with farming societies for thousands of years don’t tell us about conditions before the agricultural revolution. The progressivist view is really making a claim about the distant past: that the lives of primitive people improved when they switched from gathering to farming. Archaeologists can date that switch by distinguishing remains of wild plants and animals from those of domesticated ones in prehistoric garbage dumps.How can one deduce the health of the prehistoric garbage makers, and thereby directly test the progressivist view? That question has become answerable only in recent years, in part through the newly emerging techniques of paleo pathology, the study of signs of disease in the remains of ancient peoples.In some lucky situations, the paleo pathologist has almost as much material to study as a pathologist today. For example, archaeologists in the Chilean deserts found well preserved mummies whose medical conditions at time of death could be determined by autopsy (Discover,October). And feces of long-dead Indians who lived in dry caves in Nevada remain sufficiently well preserved to be examined for hookworm and other parasites.Usually the only human remains available for study are skeletons, but they permit a surprising number of deductions. To begin with, a skeleton reveals its owner’s sex, weight, and approximate age. In the few cases where there are many skeletons, one can construct mortality tables like the ones life insurance companies use to calculate expected life span and risk of death at any given age. Paleo pathologists can also calculate growth rates by measuring bones of people of different ages, examine  teeth for enamel defects (signs of childhood malnutrition), and recognize scars left on bones by anemia, tuberculosis, leprosy, and other diseases. One straight forward example of what paleo pathologists have learned from skeletons concerns historical changes in height. Skeletons from Greece and Turkey show that the average height of hunter-gatherers toward the end of the ice ages was a generous 5’ 9" for men, 5’ 5" for  women. With the adoption of agriculture, height crashed, and by 3000 B.C. had reached a low of only 5’ 3" for men, 5’ for women. By classical times heights were very slowly on the rise again, but modern Greeks andTurks have still not regained the average height of their distant ancestors.Another example of paleo pathology at work is the study of Indian skeletons from burial mounds in the Illinois and Ohio river valleys. At  Dickson Mounds, located near the confluence of the Spoon and Illinois  rivers, archaeologists have excavated some 800 skeletons that paint a picture of the health changes that occurred when a hunter-gatherer culture gave way to intensive maize farming around A. D. 1150. Studies by George Armelagos and his colleagues then at the University of Massachusetts show these early farmers paid a price for their new-found livelihood. Compared to the hunter-gatherers who preceded them, the farmers had a nearly 50 per cent increase in enamel defects indicative of malnutrition, a four fold increase in iron-deficiency anemia (evidenced by a bone condition called porotic hyperostosis), a threefold rise in bone lesions reflecting infectious disease in general, and an increase in degenerative conditions of the spine, probably reflecting a lot of hard physical labor. "Life expectancy at birth in the pre-agricultural community was bout twenty-six years," says Armelagos, "but in the post-agricultural community it was nineteen years. So these episodes of nutritional stress and infectious disease were seriously affecting their  ability to survive."The evidence suggests that the Indians at Dickson Mounds, like many other primitive peoples, took up farming not by choice but from necessity in order to feed their constantly growing numbers. "I don’t think most hunter-gatherers farmed until they had to, and when they switched to farming they traded quality for quantity," says Mark Cohen of the State University of New York at Plattsburgh, co-editor with Armelagos, of one of the seminal books in the field,
Paleo pathology at the Origins of Agriculture
. "When I first started making that argument ten years ago, not many people agreed with me. Now it’s become a respectable, albeit controversial, side of the debate.
"There are at least three sets of reasons to explain the findings that agriculture was bad for health.
First, hunter-gatherers enjoyed a varied diet, while early farmers obtained most of their food from one or a few starchy crops. The farmers gained cheap calories at the cost of poor  nutrition. (today just three high-carbohydrate plants–wheat, rice, and corn–provide the bulk of the calories consumed by the human species, yet each one is deficient in certain vitamins or amino acids essential to life.)
Second, because of dependence on a limited number of crops,farmers ran the risk of starvation if one crop failed.
Finally, the mere fact that agriculture encouraged people to clump together in crowded societies, many of which then carried on trade with other crowded societies, led to the spread of parasites and infectious disease. (Some archaeologists think it was the crowding, rather than agriculture, that promoted disease, but this is a chicken-and-egg argument, because crowding encourages agriculture and vice versa.) Epidemics couldn’t take hold when populations were scattered in small bands that constantly shifted camp. Tuberculosis and diarrheal disease had to await the rise of farming, measles and bubonic plague the appearance of large cities. Besides malnutrition, starvation, and epidemic diseases, farming helped bring another curse upon humanity: deep class divisions. Hunter-gatherers have little or no stored food, and no concentrated food sources,like an orchard or a herd of cows: they live off the wild plants and animals they obtain each day. Therefore, there can be no kings, no class of social parasites who grow fat on food seized from others. Only in a farming population could a healthy, non-producing élite set itself above the disease-ridden masses. Skeletons from Greek tombs at Mycenae c.1500 B. C. suggest that royals enjoyed a better diet than commoners,since the royal skeletons were two or three inches taller and had better teeth (on the average, one instead of six cavities or missing teeth).
Among Chilean mummies from c. A. D. 1000, the élite were distinguished not only by ornaments and gold hair clips but also by a four fold lower rate of bone lesions caused by disease.
Similar contrasts in nutrition and health persist on a global scale today.To people in rich countries like the U. S., it sounds ridiculous to extol the virtues of hunting and gathering. But Americans are an élite,dependent on oil and minerals that must often be imported from countries with poorer health and nutrition. If one could choose between being a peasant farmer in Ethiopia or a bushman gatherer in the Kalahari, which do you think would be the better choice?
Farming may have encouraged inequality between the sexes, as well. Freed from the need to transport their babies during a nomadic existence,and under pressure to produce more hands to till the fields, farming women tended to have more frequent pregnancies than their hunter-gatherer counterparts–with consequent drains on their health. Among the Chilean mummies for example, more women than men had bone lesions from infectious disease. Women in agricultural societies were sometimes made beasts of burden.In New Guinea farming communities today I often see women staggering under loads of vegetables and firewood while the men walk empty-handed. Once while on a field trip there studying birds, I offeredto pay some villagers to carry supplies from an airstrip to my mountaincamp. The heaviest item was a 110-pound bag of rice, which I lashed to a pole and assigned to a team of four men to shoulder together. When I eventually caught up with the villagers, the men were carrying lightloads, while one small woman weighing less than the bag of rice was bent under it, supporting its weight by a cord across her temples.
As for the claim that agriculture encouraged the flowering of art by providing us with leisure time, modern hunter-gatherers have at least as much free time as do farmers. The whole emphasis on leisure time as a critical factor seems to me misguided. Gorillas have had ample free time to build their own Parthenon, had they wanted to. While post-agricultural technological advances did make new art forms possible and preservation of art easier, great paintings and sculptures were already being produced by hunter-gatherers 15,000 years ago, and were still being produced as recently as the last century by such hunter-gatherers as some Eskimos and the Indians of the Pacific Northwest.
Thus with the advent of agriculture an élite became better off, but most people became worse off. Instead of swallowing the progressivist party line that we chose agriculture because it was good for us, we must ask how we got trapped by it despite its pitfalls.One answer boils down to the adage "Might makes right." Farming could support many more people than hunting, albeit with a poorer quality of life. (Population densities of hunter-gatherers are rarely over one person per ten square miles, while farmers average 100 times that.) Partly, this is because a field planted entirely in edible crops lets one feed far more mouths than a forest with scattered edible plants. Partly,too, it’s because nomadic hunter-gatherers have to keep their children spaced at four-year intervals by infanticide and other means, since a mother must carry her toddler until it’s old enough to keep up with the adults. Because farm women don’t have that burden, they can and often do bear a child every two years As population densities of hunter-gatherers slowly rose at the end of the ice ages, bands had to choose between feeding more mouths by taking the first steps toward agriculture, or else finding ways to limit growth.Some bands chose the former solution, unable to anticipate the evils of farming, and seduced by the transient abundance they enjoyed until population growth caught up with increased food production. Such bands outbred and then drove off or killed the bands that chose to remain hunter-gatherers,because a hundred malnourished farmers can still outfight one healthy hunter. It’s not that hunter-gatherers abandoned their life style, but that those sensible enough not to abandon it were forced out of all areas except the ones farmers didn’t want. At this point it’s instructive to recall the common complaint thatarchaeology is a luxury, concerned with the remote past, and offering no lessons for the present. Archaeologists studying the rise of farming have reconstructed a crucial stage at which we made the worst mistake in human history.
Forced to choose between limiting population or trying to increase food production, we chose the latter and ended up with starvation, warfare, and tyranny
.Hunter-gatherers practiced the most successful and longest-lasting lifestyle in human history. In contrast, we’re still struggling with the mess into which agriculture has tumbled us, and it’s unclear whether we can solve it. Suppose that an archaeologist who had visited from outer space were trying to explain human history to his fellow spacelings. He might illustrate the results of his digs by a 24-hour clock on which one hour represents 100,000 years of real past time. If the history of the human race began at midnight, then we would now be almost at the end of our first day. We lived as hunter-gatherers for nearly the whole of that day,from midnight through dawn, noon, and sunset. Finally, at 11:54 p.m.we adopted agriculture. As our second midnight approaches, will the plight of famine-stricken peasants gradually spread to engulf us all? Or will we somehow achieve those seductive blessings that we imagine behind agriculture’s glittering façade, and that have so far eluded us?
De grootste fout in de geschiedenis van de Mensheid

dr.Jared Diamond PhD
Universiteit van Californië in Los Angeles Medical School
Discover Magazine, mei 1987Pages 64-66

Aan de wetenschap danken wij dramatische veranderingen in onze zelfvoldane self-image. Astronomy heeft ons geleerd dat onze aarde niet het centrum van het universum is maar slechts een van de miljarden van de hemellichamen. Van de biologie hebben we geleerd dat we niet speciaal door God geschapen zijn, maar  evolueerden samen met miljoenen andere soorten. Nu is archeologie bezig een andere heilige overtuiging af te breken: dat de menselijke geschiedenis van de afgelopen miljoen jaar één lang verhaal is van vooruitgang. In het bijzonder, recente ontdekkingen suggereren dat de adoptie van de landbouw vermoedelijk, onze meest beslissende stap op weg naar een beter leven, in veel opzichten een ramp was waarvan we ons nog nooit  hebben hersteld.
Met de landbouw kwam de schandelijke sociale en seksuele ongelijkheid, de ziekte en despotism, een  vloek op ons bestaan. Op het eerste gezicht,  zal  deze  revisionistische interpretatie de huidige Amerikanen overkomen als makkelijk weerlegbaar.We zijn beter af in bijna elk opzicht  dan mensen van de Middeleeuwen, die op hun beurt het weer makkelijker hadden dan de holbewoners die op hun beurt beter af  waren dan apen. Gewoon tel op de voordelen.. We genieten van de meest overvloedige en gevarieerde voeding, de beste  gereedschappen en materiële goederen, alsmede among de langste en gezondste levenslopen in de geschiedenis. De meeste van ons zijn aardig gevrijwaard van verhongering en  roofdieren. We krijgen onze energy van olie en-machines, niet van ons zweet. Welke neo-Luddite onder ons zou zijn leven willen verruilen met dat van een middeleeuwse  boer,  een  holbewoner of een aap  Gedurende het merendeel van onze geschiedenis hebben we in onze behoeften voorzien door de jacht en verzamelen We jaagden wilde dieren en struinden de omgeving af voor wilde planten. Het is een leven  that filosofen van oudsher beschouwden als  niet prettig, bruut, en kort. Since geen voedsel wordt verbouwd en weinig opgeslagen,  is er (in deze visie) geen rust of pauze in de strijd om wildvoedsel te vinden en honger te vermijden  die  elke  dag  opnieuw begin.  Onze ontsnapping aan deze ellende werd slechts 10.000 jaar geleden vergemakkelijkt,toen in verschillende delen van de wereld mensen begonnen  met het domesticeren planten en dieren. De  agrarische  revolutie breidde zich uit tot wereld omvattend vandaag de dag  en weinig stammen van jagers-verzamelaars zijn nog overgebleven.
Om vanuit het progressieve perspectief waarmee ik was opgegroeid, de vraag te stellen: 'Waarom zijn bijna al onze jager-verzamelaars voorouders op landbouw overgestapt?' is zinloos. Natuurlijk, omdat de landbouw een efficiënte manier is om meer voedsel te krijgen met minder werk. Geplante gewassen leveren veel meer tonnen per acre dan wortels en bessen. Stelt u zich eens een groep van wilden voor, uitgeput van zoeken naar noten of jacht op wilde  dieren, plotseling vrijelijk plukken voor de eerste keer in een boomgaard afgeladen met fruit of een weide vol  schapen. Hoe veel milliseconden denk je dat het hen zou nemen om de voordelen van de landbouw te waarderen? De progressieve partij lijn soms gaat zelfs zo ver dat ze de  landbouw krediet geven voor de opmerkelijke bloei van de kunst die heeft plaats gevonden over de afgelopen paar duizend jaar. Aangezien de gewassen kunnen  worden opgeslagen, en aangezien het minder tijd neemt om voedsel te kiezen uit een tuin dan te vinden in het wild, gaf de landbouw ons vrije tijd die de jager-verzamelaar nooit heeft gehad. Zo was het de landbouw dat ons in staat stelde om het Parthenon te bouwen en de B-mineur Mass te componeren..Hoewel de progressieve  visie  overweldigend lijkt, het is moeilijk te bewijzen. Hoe ga je laten zien dat het leven van mensen 10.000 jaargeleden beter werd toen ze de jacht en het verzamelen opgaven voor de landbouw? Tot recentelijk, moesten archeologen hun toevlucht nemen tot indirecte tests, waarvan de resultaten ( tot verrassing) faalden de progressieve visie te ondersteunen. Hier is een voorbeeld van een indirecte test: Zijn twintigste eeuw jager-verzamelaars echt slechter af dan de boeren? Verspreid over de hele wereld,zijn er  verscheidene dozijnen groepen van de zogenaamde primitieve mensen, zoals de Kalahari Bosjesmannen, die zichzelf blijven voorzien van het nodige op die manier. Het blijkt dat deze mensen veel vrije tijd hebben, behoorlijk wat  slapen, en minder hard werk dan  hun agrarische buren. Bijvoorbeeld, de gemiddelde tijd besteed elke week aan het verkrijgen van voedsel is slechts 12 tot 19 uur voor een groep van Bosjesmannen, 14 uur of minder voor de Hadza nomaden van Tanzania. Een Bosjesman, gevraagd waarom hij niet net gedaan had als naburige stammen door landbouw te bedrijven, antwoordde: "Waarom zouden we, wanneer er zo veel mongongo noten in de wereld zijn?" Terwijl boeren concentreren op koolhydraatrijke gewassen zoals rijst and aardappels, levert de mix van wilde planten en dieren in het dieet van overlevende hunter-verzamelaars meer eiwit en een betere balans van andere nutrients. In een studie, was de gemiddelde dagelijkse inname van voedsel van de Bosjesmannen  (gedurende een maand dat voedsel overvloedig was)  2.140 calorieën en 93 gram eiwit, aanzienlijk groter dan de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor mensen van hun grootte. Het is bijna ondenkbaar dat Bosjesmannen, die 75 of zo wilde planten eten, zouden kunnen sterven van de honger zoals honderd duizenden Ierse boeren en hun families dat deden tijdens de aardappel hongersnood van de 1840s. Het leven van ten minste de overlevende jager-verzamelaars is dus niet naar en ruig, ook al hebben de boeren hen verdreven naar enkele van 's wereld's slechtste gronden. Maar de moderne jager-verzamelaars gemeenschappen die zij aan zij hebben geleefd met de landbouw gemeenschappen gedurende duizenden jaren vertellen ons niets over de condities van voor de agrarische revolutie. De progressivist mening is de claim over het verre verleden: dat het leven van  primitieve mensen verbeterde toen ze overschakelden van het verzamelen naar landbouw. .Archeologen kunnen die overschakeling dateren door onderscheid te maken tussen overblijfselen van wilde planten en dieren van die van gedomesticeerde  in prehistorische vuilnisdumps.Hoe kan men de gezondheid van de prehistorische vuilnis makers hieruit afleiden , en daarmee rechtstreeks de progressieve mening testen?  Antwoord op die vraag is pas de laatste jaren mogelijk geworden, mede door de nieuwe ontwikkelingen en technieken van paleopathology, de studie van tekens van ziekte in the overblijfselen van oer volken..In enkele gelukkige situaties, heeft  de paleopathologist bijna net zo veel materiaal om te bestuderen als een patholoog-anatoom vandaag.  Bijvoorbeeld, archeologen in de Chileense woestijnen vonden goed bewaarde mummies, waarvan medische conditions op het moment van overlijden kan worden bepaald door autopsie (Discover, oktober). En uitwerpselen van de lang dode indianen, die leefden in droge grotten in Nevada zijn goed genoeg bewaard gebleven om te worden onderzocht voor hookworm en andere parasites.Gewoonlijk zijn de enige menselijke overblijfselen beschikbaar voor studie skeletten, maar je kunt daar verrassend veel van afleiden. Om te beginnen, een skelet geeft geslacht, gewicht, en de geschatte leeftijd. In de weinige gevallen waar er er veel skeletten zijn, kan men sterftetabellen construeren zoals  levens verzekeringsmaatschappijen gebruiken om de verwachte levensduur en risiko van sterfte op een bepaalde leeftijd te berekenen. Paleopathologists kunnen ook groei snelheid berekenen door het meten van botten van mensen van verschillende leeftijden, onderzoek van gebit voor glazuurdefecten (tekenen van ondervoeding bij kinderen), en herkennen van  littekens op botten door bloedarmoede, tuberculose, lepra en andere ziektes. Een recht toe rechtaan voorbeeld van wat paleopathologists hebben geleerd van skeletten heeft betrekking op historische veranderingen in de lichaams lengte. Skeletten uit Griekenland en Turkije laten zien dat de gemiddelde lengte van de jager-verzamelaars  tegen het einde van de ijstijden een royale 5 '9" was voor mannen, 5' 5" voor vrouwen. Met de invoering van de landbouw, crashte de lengte, en had tegen 3000 BC een dieptepunt  bereikt van slechts 5 '3 "voor mannen, 5' voor vrouwen. Tegen de tijd van de klassieken waren de lengtes weer heel langzaam aan het stijgen, maar de moderne Grieken en Turken hebben nog steeds niet weer de gemiddelde lengte van hun verre voorouders bereikt. Another voorbeeld van paleopathology aan het werk is de studie van Indiaanse skeletten van de grafheuvels in de Illinois en Ohio rivierdalen. Bij Dickson Mounds, gelegen nabij de samenvloeiing van de Spoon en Illinois rivieren, hebben archeologen zo'n 800 skeletten opgegraven die een beeld schetsen van de veranderingen in gezondheid  die zich voor deed toen een jager-gatherer cultuur het veld ruimde voor de intensieve landbouw maïs rond het jaar 1150. Studies door George Armelagos en zijn collega's destijds aan de universiteit van Massachusetts laten zien dat deze vroege boeren een prijs betaalden voor hun nieuwe voorziening in levens onderhoud. In vergelijking met de jager-verzamelaars vóór hen, hadden de agrariers een bijna 50 per procent toename van de glazuurdefecten, indicatie van ondervoeding, een verviervoudiging in ijzer-deficiëntie anemie (getuige een bot aandoening, de zogenaamde porotic hyperostose), een drievoudige stijging van bonelesions als gevolg van besmettelijke ziekten in het algemeen, en een toename van degenerative condities van de wervelkolom, waarschijnlijk als gevolg van veel zwaar lichamelijk werk. "De levensverwachting bij de geboorte in de pre-agricultural community was ongeveer zesentwintig jaar", zegt Armelagos, "maar in de post-agrarische gemeenschap was negentien jaar. Dus deze perioden van voedings-stress en infectieziekten hadden ernstig invloed op hun overlevings kansen. "De vondsten suggereren dat de Indianen in Dickson Mounds,  net als vele andere  primitieve volkeren, de landbouw niet bedreven door vrije keuze, maar uit noodzaak om hun steeds groeiende aantallen te voeden." Ik denk niet dat  de meeste jager-verzamelaars landbouw bedreven tot ze wel moesten, en toen ze overschakelden naar de landbouw ruilden zij kwaliteit voor kwantiteit, "zegt Mark Cohen van de State University van New York in Plattsburgh, co-redacteur met Armelagos, van een van de baanbrekende boeken in het veld,
Paleopathology aan de oorsprong van Landbouw
. "Toen ik voor het eerst begon met het maken van deze argumenten tien jaar geleden, waren niet veel mensen het met mij eens. Nu is het een respectable, zij het controversiële, kant van het debat geworden."  Er zijn minstens drie sets van redenen om uit te leggen waarom de bevindingen dat agriculture slecht was voor de gezondheid.
Ten eerste: jager-verzamelaars genoten van een gevarieerd
dieet, terwijl de vroege boeren het grootste deel van hun voedsel verkregen uit een of een paar starchy gewassen. De boeren kregen goedkope calorieën ten koste van slechte  voeding. (Vandaag de dag zijn er slechts drie koolhydraat rijke planten -tarwe, rijst, and mais- die het grootste deel van de calorieën leveren die door de mensheid geconsumeerd wordt, maar elk van deze kent een tekort aan bepaalde vitaminen of aminozuren die essentieel zijn voor het leven.)
Ten tweede, vanwege de afhankelijkheid van een beperkt aantal gewassen, liepen de boeren het risico van honger als een gewas mislukte.
Ten slotte,  het feit alleen al dat landbouw mensen er toe bracht om samen te klonteren in overvolle gemeenschappen, waarvan vele dan  handel dreven met andere overbevolkte gemeenschappen, leidde tot de verspreiding van parasieten en besmettelijke ziekten.(Sommige archaeologen denken dat het de overbevolking was, in plaats van de landbouw, die de  ziekte bevorderde, maar dit is een kip-en-ei-argument, want overbevolking stimuleert landbouw en vice versa.) Epidemieën konden niet beginnen toen populaties verspreid waren in kleine groepen die steeds van plaats veranderden. Tuberculose en diarree moesten wachten tot de opkomst van de landbouw, mazelen en builenpest tot het op het toneel verschijnen van de  grote steden. Naast ondervoeding, honger en epidemische ziekten, bracht de landbouw nog andere vloek op de mensheid: grote klasse onderscheidingen en verschillen. Jager-verzamelaars hebben weinig of geen opgeslagen voedsel, en geen geconcentreerde voedsel bronnen, zoals een boomgaard of een kudde koeien: ze leven van de wilde planten en beesten die ze elke dag verkrijgen. Daarom kunnen er geen koningen, geen klasse van sociale parasieten die vet worden van voedsel in beslag genomen van anderen. Alleen in een agrarische gemeenschap kon een gezonde, niet-producerende elite zich plaatsen boven de door ziekte geteisterde massa's. Skeletten uit de Griekse graven in Mycene c.1500 BC suggereren dat koningshuizen van een betere voeding genoten dan de gewone mensen, omdat de koninklijke skeletten twee of drie centimeter langer waren en betere gebitten hadden (gemiddeld, een in plaats van zes gaatjes of ontbrekende tanden). Onder de Chileense mummies van c. AD 1000, de waren de elite te onderscheiden niet alleen door ornamenten en gouden haar clips, maar ook door een viervoudig lager aantal  bot laesies veroorzaakt door ziekte. Dezelfde contrasten in voeding en gezondheid blijven op wereldschaal today.Voor mensen in rijke landen als de VS, klinkt het belachelijk om de deugden van het jagen en verzamelen zo op te hemelen. Maar Amerikanen zijn een elite, afhankelijk van olie en mineralen die vaak moeten worden geimporteerd uit landen met de slechtere gezondheid en voeding. Als men kon kiezen tussen een boer in Ethiopië of een Bushman verzamelaar in theKalahari, waar denk je dat de betere keuze zijn?
Farming heeft wellicht ook ongelijkheid tussen de seksens bevorderd.  Bevrijd van de noodzaak om hun baby te vervoeren tijdens een nomadisch bestaan en onder druk om meer handen te produceren om de velden te bewerken, deze vrouwen hadden de neiging tot meer zwangerschappen dan hun jager-verzamelaar tegenhangers- met als gevolg verslechtering van hun gezondheidd. Onder de Chilean mummies bijvoorbeeld, hadden meer vrouwen dan mannen bot lesions van besmettelijke ziektes.Vrouwen in agrarische samenlevingen waren soms last dier..In Nieuw-Guinea agrarische gemeenschappen van vandaag zie ik vaak vrouwen gebukt onder vrachten groenten en brandhout, terwijl de mannen er naast lopen met lege handen. Eens tijdens een excursie daar op vogel studie, bood ik een paar dorpelingen aan geld aan om voorraden van een landingsbaan  naar  mijn mountaincamp te brengen. Het zwaarste onderdeel was een 110-pond zak rijst, die ik aan een paal gebonden had en toegewezen aan een team van vier mannen om samen te dragen. Toen ik later  uiteindelijk de dorpelingen inhaalde, droegen de mannen lichte vrachtjes, terwijl een kleine vrouw die minder woog dan de zak rijst eronder gebukt ging, het gewicht ondersteunend aan een koord over haar voorhoofd.
Wat betreft de bewering dat de landbouw de bloei van de kunst heeft gestimuleerd  door ons vrije tijd te geven, de moderne jager-verzamelaars heeft op zijn minst even veel vrije tijd als de boeren. De hele nadruk op de vrije tijd als kritische  factor lijkt me misplaatst. Gorilla's hebben een ruimschoots vrije tijd om hun eigen Parthenon te  bouwen, hadden ze dat gewild. Terwijl de post-agrarische technologische vooruitgang nieuwe kunst vormen mogelijk  maakte  en het behoud van kunst eenvoudiger, grote schilderijen en sculpturen werden reeds geproduceerd door jager-verzamelaars 15.000 jaar geleden, en werden zo recent als de vorige eeuw nog gemaakt door jager-verzamelaars als sommige Eskimo's en de Indianen van de Pacific Northwest.

Aldus werd met de komst van de landbouw een elite  beter af, maar de meeste mensen werden slechter af . In plaats van het slikken van de progressieve partyline dat we kozen voor de landbouw omdat het goed voor ons, moeten we ons afvragen how we erin getuind zijn, ondanks alle problemen..One antwoord komt neer op het adagium "Might makes right." Landbouw kon veel meer mensen ondersteunen dan de jacht, zij het met een slechtere kwaliteit van het leven. (De bevolkingsdichtheid van de jager-verzamelaars zijn zelden over een persoon per tien vierkante mijl, terwijl de boeren gemiddeld 100 .)
Gedeeltelijk komt dit doordat een veld geplant volledig in eetbare gewassen kan  veel meer monden vullen dan een bos met verspreid eetbare planten. Deels ook, is dat omdat nomadische jager-verzamelaars  hun kinderen zo'n vier jaar uit elkaar moeten houden, door kindermoord en andere middelen, omdat een moeder haar peuter moet dragen totdat het oud genoeg is om de volwassenen bij te houden. Omdat de boerderij vrouwen die last niet hebben, kunnen ze en doen dat ook, een kind om de twee jaar dragen Toen bevolkingsdichtheid van jager-verzamelaars langzaam steeg aan het eind van de ijstijden, moesten de stammen kiezen tussen het voeden van meer monden door het nemen van eerste stappen in de richting van de landbouw , of anders het vinden van manieren om groei te beperken.Some bands kozen voor de eerste oplossing, niet in staat om het kwaad van de landbouw te anticiperen, en verleid door de tijdelijke overvloed die zij genoten, totdat de bevolkings groei de verhoogde productie van levensmiddelen had ingehaald.. Zulke groepen groeiden sneller in aantal en vervolgens verjaagden of doodden de bands die ervoor kozen om jager-verzamelaar te blijven, omdat een honderd ondervoede boeren één gezonde hunter wel aan kunnen.Het is niet dat jager-verzamelaars hun levens praktijk opgaven, maar dat degene die verstandig genoeg waren om niet te staken verdrongen werden uit alle gebieden, behalve welke die boeren niet wilden. Op dit punt is het leerzaam te herinneren aan de veelgehoorde klacht dat archaeology een luxe is, bezig met het verre verleden, en geen boodschap heeft voor het heden. Archeologen die de opkomst van de landbouw  bestuderen hebben een cruciale fase  gereconstrueerd waarin we de grootste fout in menselijke geschiedenis maakten.
Gedwongen te kiezen tussen het beperken van de bevolking of te proberen de voedselproductie te verhogen, kozen we voor de laatste en kregen we als resultaat hongersnood, oorlog en tirannie
Jager-verzamelaars beoefenden de meest succesvolle en langst durende lifestyle in de menselijke geschiedenis. In tegenstelling, worstelen we nog steeds  met de wanorde waar in de landbouw ons heeft gedumpt, en het is onduidelijk of we het kunnen oplossen. Stel dat een archeoloog die ons bezocht vanuit de ruimte probeerde de menselijke geschiedenis uit te leggen aan zijn collega spacelings. Hij zou de resultaten van zijn opgravingen kunnen illustreren door een 24-uurs klok, waarop een uur 100.000 jaar van echt verleden tijd representeert . Als de geschiedenis van de mensheid begon om middernacht, dan zouden we nu bijna zijn aan het einde van de onze eerste dag. We leefden als jager-verzamelaars bijna de gehele dag, van middernacht tot zonsopgang, middag, en zonsondergang. Tot slot, om 11:54 p. m.hebben we de  landbouw aangenomen. Naarmate onze tweede middernacht dichterbij komt, zal  de nood van hongersnood geteisterde boeren geleidelijk uitbreiden en ons allen verzwelgen? Of zullen we op de een of andere manier die verleidelijke zegeningen die we ons voorstelden achter de glinsterende façade van de landbouw, en die ons tot nu toe ontgaan is bereiken?